ABŞ-nyň Döwlet sekretarynyň kömekçisi Pol Kapuryň 2026-njy ýylyň 3–4-nji noýabrynda Türkmenistana amala aşyran sapary ABŞ-nyň Merkezi Aziýa bolan gyzyklanmasynyň barha artýandygyny ýene bir gezek görkezdi. Gepleşiklerde energetika, maýa goýumlary, sebit howpsuzlygy, ulag ugurlary we ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy giňeltmek meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy.
Waşingtonyň gyzyklanmasynyň aýdyň geosyýasy sebäpleri bar. Hytaý eýýäm türkmen gazynyň esasy alyjysyna we ýurduň energetika pudagyndaky esasy maýadarlaryň birine öwrüldi. Russiýa bolsa Türkmenistanyň gaz eksportyndaky öňki ornunyň gowşamagyna garamazdan, sebitde syýasy täsirini saklap gelýär.
ABŞ üçin Türkmenistan Hazarüsti ulag geçelgesini we Türkmenistan–Owganystan–Pakistan–Hindistan (TOPH) gaz geçirijisini goşmak bilen, energiýa serişdelerini daşamagyň we ulag gatnawlarynyň alternatiw ugurlaryny ösdürmäge gatnaşyp biljek döwlet hökmünde ähmiýetlidir.
Berdimuhamedowlar nähili strategiýany saýlaýarlar?
Aşgabat Hytaýyň maýa goýumlaryndan we gaz girdejilerinden peýdalanmaga, Russiýa bilen gatnaşyklary saklamaga hem-de ABŞ bilen hyzmatdaşlygy giňeltmäge gyzyklanma bildirýär. Şeýle strategiýa türkmen häkimiýetlerine haýsydyr bir hyzmatdaşynyň öňünde berk borçnamalary öz üstüne almazdan, ykdysady we diplomatik artykmaçlyklary gazanmaga mümkinçilik berýär.
Emma esasy sorag ýüze çykýar: Türkmenistanyň ýolbaşçylary täze halkara mümkinçiliklerini raýatlaryň durmuşyny gowulandyrmak üçin ulanýarlarmy ýa-da ilkinji nobatda öz häkimiýetlerini berkitmäge çalyşýarlarmy?
Adam hukuklary gepleşikleriň köpçülige mälim edilen netijeleriniň çäginden daşarda galýar
Türkmenistan henizem sebitiň iň ýapyk döwletleriniň biri bolmagynda galýar. Halkara adam hukuklaryny goraýjy guramalar köp ýyllaryň dowamynda pikirini erkin beýan etmek azatlygynyň, garaşsyz žurnalistikanyň, maglumata elýeterliligiň, birleşmek we erkin hereket etmek hukuklarynyň düýpli çäklendirilýändigini dokumentleşdirýärler.
Häkimiýetleri tankytlaýan adamlaryň yzarlanýandygy, syýasy sebäpler bilen tussag edilýändigi, tussaghanalarda adamlaryň zorluk bilen ýitirim edilýändigi, internete elýeterliligiň çäklendirilýändigi we jemgyýetçilik gözegçiliginiň netijeli usullarynyň ýokdugy baradaky maglumatlar aýratyn alada döredýär.
Şeýle ýagdaýda P. Kapuryň saparynyň köpçülige mälim edilen netijelerinde adam hukuklary meselelerine energetika we maýa goýumlary bilen deň derejede üns berilmändigi möhümdir. Syýasy tussaglary azat etmek, tussaghanalarda ýitirim bolan adamlaryň ykbalyny anyklamak ýa-da raýat azatlyklaryny giňeltmek boýunça anyk ylalaşyklar barada köpçülige maglumat berilmedi.
Nähili howplar bar?
Esasy howp geosyýasy bäsdeşligiň adam hukuklaryny ikinji orna süýşürip bilmegindedir.
Eger ABŞ ilkinji nobatda gaz, üstaşyr ulag ugurlary we Hytaý bilen Russiýanyň täsirini çäklendirmek bilen gyzyklansa, türkmen häkimiýetleri syýasy özgertmeleri geçirmezden täze maýa goýumlaryny, tehnologiýalary we halkara derejesinde syýasy ykrar edilmegi gazanyp bilerler.
Şeýle ýagdaýda ykdysady hyzmatdaşlyk raýatlaryň esasy hukuklaryny we azatlyklaryny çäklendirmegi dowam etdirýän döwlet düzümleriniň has-da güýçlenmegine ýardam edip biler.
Goşmaça maliýe girdejileriniň jemgyýet üçin aç-açan bolmazlygy we ilatyň halkara şertnamalaryndan degişli derejede peýda görmezligi howpy hem bar.
Şonuň üçin daşary ýurt maýa goýumlarynyň artmagyny öz-özünden adam hukuklarynyň ýagdaýynyň gowulanmagynyň görkezijisi hasaplap bolmaz.
Türkmenistan ABŞ-nyň, Hytaýyň we Russiýanyň arasyndaky bäsdeşlikden goşmaça ykdysady we diplomatik artykmaçlyklary gazanyp biler. Emma adam hukuklary boýunça anyk şertler bolmasa, bu artykmaçlyklaryň ilkinji nobatda häkimiýet başyndaky elitanyň bähbitlerine hyzmat etmek howpy bar. Halkara hyzmatdaşlar üçin Aşgabat bilen gatnaşyklaryň häkimiýetlere şertsiz syýasy goldawa öwrülmezligi, tersine, adam hukuklarynyň berjaý edilmegi boýunça anyk talaplar bilen utgaşdyrylmagy örän möhümdir.
Türkmen Helsinki Adam Hukuklary Gaznasy Aşgabadyň halkara hyzmatdaşlaryna ykdysady gepleşiklerde adam hukuklary boýunça aşakdaky anyk meseleleri öňe sürmegi maslahat berýär:
Halkara synçylarynyň tussaghanalara we beýleki tussaglykda saklanýan ýerlere baryp bilmegini üpjün etmek;
Žurnalistleriň we raýat aktiwistleriniň yzarlanmagyny bes etmek;
Erkin hereket etmek hukugyny üpjün etmek;
Maglumata elýeterlilikdäki esassyz çäklendirmeleri aýyrmak. Munuň üçin bilim alyş-çalyş;
maksatnamalaryny, halkara gatnaşyklary, tehnologiýalara elýeterliligi we daşary ýurt guramalary bilen hyzmatdaşlygy giňeltmäge aýratyn üns bermek;
Oňyn netijeler diňe adam hukuklary ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň ikinji derejeli meselesi däl-de, özbaşdak we möhüm bölegi bolan ýagdaýynda mümkin bolar.
Netijede, esasy mesele diňe türkmen gazyna kimiň elýeterlilik gazanjagynda däl, eýsem Türkmenistanyň raýatlarynyň has köp azatlyga, hukuklara we öz ýurdunyň geljegine täsir etmek mümkinçiliklerine eýe bolup biljekdigindedir.
Türkmen Helsinki Adam Hukuklary Gaznasy
