Mary welaýat salgyt bölimi we Polisiýa tarapyndan başlandyrylan bilelikdäki barlagyň dowamynda Mary we Baýramaly şäherleriniň bazarlarynda salgytdan köpçülikleýin we yzygiderli gaçmak faktlary ýüze çykaryldy. Mälim bolşy ýaly, söwdagärler aýlap döwlet salgydy, elektrik energiýasy üçin we ş.m. tölegleri tölemändirler. Ýöne salgyt edaralarynyň çäre görmezliginiň hakyky sebäbi has çynlakaý bolup çykdy: bu söwda nokatlary hakykat ýüzünde ýokary wezipeli çinowniklere, prokurorlara we MHM-niň (Millilik howpsuzlyk ministrliginiň) işgärlerine degişli eken, emma olar galp eýeleriň — ýönekeý raýatlaryň adyna resmileşdirilipdir – diýp ýerli işgär gürrüň berdi.
Bu shema şeýle işläpdir: öz wagtynda ýokary wezipeli güýç gurluşlarynyň wezipelileri we çinownikler bazarlardaky iň gowy söwda meýdançalaryny bikanun hususylaşdyrypdyrlar ýa-da satyn alypdyrlar. Öz bikanun girdejilerini we bizneslerini resmi taýdan yglan etmekden (deklarasiýadan) gizlemek üçin, olar dükanlary ýönekeý raýatlaryň ýa-da uzak garyndaşlarynyň adyna geçiripdirler. Dükanlary kärendesine alýan Söwdagärler bolsa öz ýokary wezipeli hakyky eýelerine (howamdarlaryna) yzygiderli "paý" (bikanun pul) töläp durupdyrlar.
Barlag synanyşygy we güýç görkezilip gaýtarylan jogap Ýönekeý salgyt we polisiýa inspektorlary kanuny barlag geçirmäge synanyşanlarynda, olar gaty erbet garşylyga duçar boldular. Öz "eýeleriniň" abraýyndan we wezipe täsirinden peýdalanyp, birnäçe söwdagär resmi çakylyklary we duýduryşlary ret edipdirler. Ondan hem başga, özleriniň "eldegirmezligine" bolan ynamy käbiriniň barlagçylara garşy fiziki güýç ulanmagyna getirdi. Garaşylmadyk dawa gysga wagtyň içinde köpçülikleýin ýenjişmä öwürildi. Dawa wagtynda demir bölekleri, armaturalar, demir oturgyçlar we agaç taýaklar ulanyldy. Baýramaly polisiýasy gyssagly kömek soramaga mejbur boldy. Çaknyşyk netijesinde iki-üç sany raýat agyr şikes aldy.
Býujete millionlarça zyýan we edaralaryň arasyndaky uruş Içerki çeşmeleriň deslapky çykaran çenlerine görä, diňe şu welaýatda şeýle gizlin toruň işlemegi sebäpli döwlet býujetine on millionlarça manat möçberinde zyýan ýetirildi. Çinownikler ýyllar boýu salgyt borçlaryny tölemän, ykdysadyýetden puly öz jübülerine çekipdirler.
Içerki çeşmeleriň aýtmagyna görä, iň gorkuly zat — bu gözegçilik edýän edaralaryň reaksiýasydyr. Günäkärleri jogapkärçilige çekmegiň deregine, prokuratura edaralary öz işgärlerini we silowik kärdeşlerini goramak üçin zyýany öndürmek baradaky işleri mejbury ýapmaga, gizlemäge we basyrmaga başladylar. Bu bolsa edaralaryň arasynda aç-açan garşylyga getirdi: şu günki günde fiziki zorluga duçar bolan polisiýa bilen korrupsionerleri goraýan prokuratura ylalaşyp bilenoklar we hakykat ýüzünde birek-biregiň işini ýaşyrýarlar. Häkimiýet gurluşlarynyň içindäki bähbitleriň çaknyşmagy sebäpli jenaýatlaryň öňüni almak boýunça kanuny çäreler ysmaz boldy.
Bu waka — iň ýokary derejedäki korrupsiýanyň döwlet edaralaryny içinden nädip weýran edýändiginiň aýdyň mysalydyr. Ýönekeý raýatlary çinownikleriň biznesi üçin "diri galkan" we galp eýeler hökmünde ulanmak kanunsyzlyga hem-de eden-etdilige (haosa) getirýär. Prokuratura býujetiň we kanunyň zyýanyna öz işgärleriniň şahsy maliýe bähbitlerini goramagy dowam etdirse, ýurduň içindäki ýagdaý has hem ýitileşer we täze jemgyýetçilik gozgalaňlarynyň döremek howpuny artdyrar.
Waka bolanyndan bäri iki aý wagt geçdi. Aşgabat Mary welaýatynyň hukuk goraýjy işgärleriniň işi boýunça garaşsyz derňew geçirmelidi we derňewe basyş edilmegini bes etmelidi, ýöne bu barada hiç hili maglumat gelip gowşmady.
Adam hukuklary boýünça Türkmen Helsinki Gaznasy
