Häkimiýetler maglumatlary berk gözegçilikde saklady, tankytçylary jezalandyrdy we internete elýeterliligi çäklendirdi. Garaşsyz sesler kazyýet jogapkärçiligine, syýahat gadagançylyklaryna we beýleki repressiýalara sezewar edildi, daşary ýurtdaky dissidentler bolsa tussag edilmek we deportasiýa edilmek howpy bilen ýüzleşdiler. Mejbury ýitirim bolmalar dowam etdi, käbir tussaglar möhletleri tamamlanandan soň hem boşadylmady. Saklanyş ýerlerinde gynamalar we beýleki ýowuz çemeleşmeler giňden ýaýranlygyna galdy, olara hiç hili garaşsyz gözegçilik ýokdy. Erkekleriň arasyndaky bir jynsyly gatnaşyklar jenaýat hasaplanmagynda galdy. Gaz çykarmagyň artmagy bilen, ýurduň kömürturşy gazyna baý ykdysadyýeti onuň howa boýunça borçnamalaryna zeper ýetirdi. Suw ýetmezçiligi azyk howpsuzlygyna howp salýan çynlakaý mesele bolmagyna dowam etdi.

UMUMY ÝAGDAÝ

Türkmenistanyň ykdysadyýeti 2024-nji ýyldakydan has haýal ösdi, şol bir wagtda inflýasiýa ýokarlanyp, bu bolsa esasan pes girdejili ilat gatlaklaryna täsir etdi. Hususy pudagy giňeltmek we ykdysadyýeti diwersifikasiýa etmek meýilnamalaryna garamazdan, ýurduň ykdysadyýeti tebigy gaz çykarylyşyna berk bagly bolmagynda galdy.

Häkimiýetler iri energetika taslamalaryny, şol sanda täze gaz ýataklaryny özleşdirmek we Hindistana çekilýän gaz geçirijisiniň gurluşygyny dowam etdirdiler. Häkimiýetler ýurduň halkara derejesini ýokarlandyrmaga synanyşdylar, emma bu çäreler çäklidir netije berdi. Awgust aýynda Türkmenistanda Deňze çykalgasy bolmadyk ösüp gelýän ýurtlaryň BMG-niň üçünji maslahaty geçirildi we ol aragatnaşygy gowulandyrmaga, söwdany ýeňilleşdirmäge hem-de durnukly ösüşe gönükdirildi. BMG-niň Baş sekretarynyň gatnaşmagynda geçen bu çärede Türkmenistandaky adam hukuklaryna degişli meseleleri ara alyp maslahatlaşmakdan gaçyldy.

PIKIR WE SÖZ ERKINLIGI

Ýurt adam hukuklarynyň monitoringi üçin iş ýüzünde ýapyklygyna galdy. Häkimiýetler ýurduň içindäki maglumatlary berk gözegçilikde saklap, onuň daşarky dünýä bilen alyş-çalşygyny çynlakaý çäklendirdi. Garaşsyz žurnalistler we beýleki ýerli çeşmeler duýgur meseleleri beýan edendikleri sebäpli gorkuzmalar we repressiýalar bilen ýüzleşdiler.

Internet elýeterliligi gymmat we haýal bolmagynda galdy. Häkimiýetler garaşsyz maglumat saklaýan web sahypalaryna girişi senzura edip, wirtual hususy tor (VPN) hyzmatlaryny gadagan etdi ýa-da berk gözegçilikde saklady.

Aktiwist Murat Duşemow, 2021-nji ýylda talapçylyk we zorluk ulanmak aýyplamalary bilen tussag edilip, dört ýyllyk tussaglyk möhletini iýun aýynda tamamlady. Emma goýberilmegiň deregine, ol başga bir tussagy urmak baradaky oýlap tapylan aýyplamalar bilen ýüzleşip, 16-njy sentýabrda ýapyk kazyýet işinde sekiz ýyllyk tussaglyk jezasyna höküm edildi.

Türkmenistan häkimiýetleri daşary ýurtlardaky garaşsyz žurnalistleri we tankytçylary nyşana aldy. Maý aýynda aktiwist Umida Bekjanowa Türkmenistana deportasiýa edilmek maksady bilen Türkiýede tussag edildi. Deportasiýa gijikdirildi, ýöne ýylyň ahyrynda onuň anyk ýagdaýy näbelliligine galdy.

Aprel aýynda türkmenistanyň blogerleri we aktiwistleri Alişer Sahatow we Abdulla Orusow Türkiýede tussag edilip, deportasiýa merkezine ýerleşdirildi. Iýul aýynda olar şol ýerden ýitirim boldular we ähtimal gizlinlikde Türkmenistana gaýtaryldylar. Ýylyň ahyryna çenli iki ýurduň hiç biri hem olaryň ykbaly ýa-da nirededigi barada maglumat bermedi.

Wideo bloger Diýdar Amansähatow noýabrda et bahalaryny tankyt edenden soň ýitirim boldy. Soňra onuň näbelli şertlerde aradan çykandygy habar berildi, bu bolsa onuň bikanun tussag edilip, gynamalara sezewar edilendigi we bikanun öldürilendigi baradaky şübheleri döretdi.

Häkimiýetler BMG-niň Adam hukuklaryny goraýjylar boýunça ýörite raportýorynyň žurnalist Soltan Açylowanyň mejbury hassahana ýerleşdirilmegi we oňa zäherlemek synanyşygynyň edilmegi baradaky ýüzlenmesini äsgermediler; bu ädimler görnäýse ony halkara adam hukuklary çäresine gitmekden saklamak üçin edilene meňzeýär.

Media çeşmeleri Balkan welaýatynyň häkimiýetleriniň hususy hukuk firmalaryna we çaphanalara müşderileriň Prezidentiň adyna ýazýan şikaýat-arzalaryny ýazmaga, çap etmäge ýa-da nusgasyny almaga kömek etmegi gadagan edendigini habar berdi; bu talaba eýermediklere ygtyýarnamasynyň ýatyryljakdygy bilen haýbat adyldy.

HEREKET ERKINLIGI

Häkimiýetler esassyz syýahat gadagançylyklaryny ulanmagy dowam etdirdiler, muňa garşy çykmakda güman edilýän adamlar we olaryň garyndaşlary hem degişli edildi. Garaşsyz žurnalist Nurgeldi Halykowa ýanwar aýynda ady aýdylmadyk döwlet edarasynyň esassyz karary bilen Türkmenistandan çykmaga rugsat berilmedi. Aktiwist Murat Duşemowyň doganyna we uýasyna ýurtdaşyna çykmak rugsady esassyz ýagdaýda berilmedi.

MEJBUR EDILIP ÝITIRIM EDILMELER

Türkmenistan uzak wagtlap daşarky dünýä bilen aragatnaşykdan mahrum edýän tussaglygy ulanmagy dowam etdirdi, bu bolsa mejbur edilip ýitirim edilme derejesine ýetip biler; şeýle-de öz möhletlerini tamamlan tussaglar boşadylmady. Olaryň arasynda 2002-nji ýylda şol wagtky prezident Saparmyrat Nyýazowa garşy guralandygy çak edilýän dildöwüşige gatnaşmakda aýyplanan onlarça adam hem bar. Häkimiýetler olaryň ýagdaýy, ykbaly ýa-da nirededigi barada maglumat bermekden we ýitirim bolmalar boýunça derňew geçirmekden ýüz öwrüp gelýärler.

GYNAMALAR WE BEÝLEKI ÝOWUZ ÇEMELEŞMELER

BMG-niň Gynamalara garşy komiteti aprel aýyndaky synynda saklanyş ýerlerinde gynamalaryň we beýleki ýowuz çemeleşmeleriň, şol sanda urmagyň, lukmançylyk kömeginiň berilmezliginiň we uzak wagtlap biradamlyk kamerada saklamagyň giňden ulanylýandygy baradaky aýyplamalara çuňňur aladasyny bildirdi.

Türme edaralaryna milli ýa-da halkara gözegçiler tarapyndan hiç hili garaşsyz gözegçilik amala aşyrylmady.

Habarlara görä, gomo-seksual gatnaşyklarda güman edilýän tussaglar gynamalary we beýleki ýowuz çemeleşmeleri gadagan edýän kadalary bozýan anal barlaglara sezewar edildi.

LGBTI ADAMLARYNYŇ HUKUKLARY

Erkekleriň arasyndaky razylykly jynsy gatnaşyklar jenaýat hasaplanmagynda galýar we iki ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek bilen jezalandyrylyp bilner.

Habar berilmegine görä, howpsuzlyk gulluklary pul talap etmek maksady bilen, gomo-seksual gatnaşyklarda güman edilýän 20-den gowrak erkegi we ýetginjek oglany tussag edip, gynamalara hem-de beýleki ýowuz çemeleşmelere sezewar etdiler. Şeýle hem, häkimiýetleriň lesbiýan hasaplanýan aýallary we gyzlary tussag edendigi hem-de olaryň maşgalalaryna gyzlaryny mümkin boldugyça çalt “durmuşa çykarmak” üçin basyş edendigi habar berildi.

SUW HUKUGY

Oba hojalygy we beýleki zerurlyklar üçin suw üpjünçiliginde agyr meseleler dowam etdi, bu bolsa azyk howpsuzlygyna we ykdysady ösüşe zeper ýetirdi. Suw ýetmezçiligine sebäp bolan faktorlara hemmetaraplaýyn suw strategiýasynyň ýoklugy, häkimiýetleriň suw desgalaryna degişli hyzmaty ýerine ýetirmekde we olary kämilleşdirmekde ukypsyzlygy, şeýle hem oba hojalygynda suw serişdeleriniň netijesiz ulanylmagy degişlidir.

SAGDYN GURŞAWA BOLAN HUKUK

Türkmenistan elektrik energiýasyny öndürmek we beýleki zerurlyklar üçin gaza bil baglamagyny dowam etdirdi. BMG-niň maglumatlaryna görä, ýurduň ykdysadyýeti sebitde iň ýokary kömürturşy gazyny çykarýan ykdysadyýet bolup, bu ýagdaý Pariž ylalaşygy we Ählumumy metan borçnamasy boýunça ýurduň howa üýtgemeleriniň täsirini azaltmak baradaky borçnamalaryna howp salýar.

Türkmenistan tebigy gaz öndürilişini has-da artdyrmak meýilnamalaryny, şol sanda ägirt uly Galkynyş gaz ýatagyny özleşdirmek arkaly dowam etdirýär.