Türkmen Helsinki gaznasynyň nyşany

Adam hukuklary boýunça Türkmen Helsinki Fond

Turkmenistan

Türkmenistanda esasy azyk önümleriniň ýetmezçiligi dükanlarynyň alyjylaryna edilýän basyşlar bilen utgaşýar

Türkmenistanda esasy azyk önümleriniň ýetmezçiligi dükanlarynyň alyjylaryna edilýän basyşlar bilen utgaşýar

Adam hukuklary boýunça Türkmen Helsinki Gaznasy Türkmenistanyň dürli sebitlerinden gelip gowuşýan, esasy azyk önümleri bilen üpjünçilikde dowam edýän kynçylyklar, döwlet söwda ulgamyndaky hyýanatçylyklar we arzanladylan döwlet bahalary boýunça azyk önümlerini satyn almaga synanyşýan raýatlara hukuk goraýjy edaralar tarapyndan edilýän basyşlar baradaky habarlar sebäpli çynlakaý alada bildirýär.

Ýerli çeşmeleriň maglumatlaryna görä, häkimiýetler döwlet söwda kärhanalarynyň işiniň gowulanýandygy barada düşünje döretmek maksady bilen käbir çäreleri amala aşyrýarlar. Emma sebitleriň ýaşaýjylary bu üýtgeşmeleriň esasan gözboýamaçylyk häsiýetine eýedigini we ilaty azyk önümleri bilen üpjün etmek meselesiniň ulgamlaýyn çözülýändigini görkezmeýändigini aýdýarlar.

Raýatlar ilaty azyk önümleri bilen üpjün etmek üçin döwlet tarapyndan bölünip berilýän serişdeleriň ulanylyşynda we azyk önümleriniň paýlanyşynda bolup biläýjek hyýanatçylyklar barada hem habar berýärler.

Söhbetdeş bolan ýaşaýjylaryň pikirine görä, döwlet tarapyndan arzanladylan bahalarda satylmagy göz öňünde tutulýan azyk önümleriniň bir bölegi käbir wezipeli adamlaryň we olar bilen baglanyşykly şahslaryň bähbitleri üçin täjirçilik dolanyşygyna gönükdirilýän bolmagy mümkin.

Bu maglumatlar garaşsyz barlagy, şol sanda döwlet satyn almalarynyň, azyk önümleriniň paýlanyşynyň we býujet serişdeleriniň sarp edilişiniň aç-açan auditini geçirmegi talap edýär.

Azyk önümleriniň elýeterliligi: Arzan bahalar olary hakykatda satyn alyp bolýandygyny aňlatmaýar.

Esasan hem Lebap welaýatyndan aladalandyryjy habarlar gelip gowuşýar. Bu ýerde ýaşaýjylar etiň we gündelik sarp edilýän beýleki zerur azyk önümleriniň elýeterliliginiň çäkliligi bilen ýüzbe-ýüz bolmagyny dowam etdirýärler.

Ýerli ýaşaýjylaryň maglumatlaryna görä, 2026-njy ýylyň 15-nji noýabrynda sebitiň merkezi bazarlarynda we käbir söwda nokatlarynda aşakdaky bahalar hasaba alyndy: süňkli etiň bir kilogramy — 110 manat; ördek etiniň bir kilogramy — 45 manat; towuk butlarynyň bir kilogramy — 16 manat; doňdurylan etiň bir kilogramy bolsa — 35 manat.

Şol bir wagtyň özünde bahalar ilatly ýere we söwda nokadyna baglylykda düýpli tapawutlanýar.

Käbir dükanlarda birneme arzan azyk önümleriniň bardygyna garamazdan, oba ýerleriniň ýaşaýjylary döwlet söwda nokatlarynda etiň we et önümleriniň köplenç düýbünden diýen ýaly tapylmaýandygyny habar berýärler.

Etrap merkezlerinde arzanladylan bahadan et satmak diňe çäklendirilen sagatlarda amala aşyrylýar. Şaýatlaryň habar bermegine görä, bar bolan et ätiýaçlyklary köplenç bary-ýogy 40–50 alyja ýetýär, şondan soň söwda bes edilýär.

Nobatda uzak wagtlap garaşan beýleki raýatlar bolsa zerur azyk önümlerini satyn alyp bilmän, öýlerine eli boş dolanmaga mejbur bolýarlar.

Şeýlelikde, azyk önümleriniň kagyz ýüzünde elýeterli bahalardan satylmagy mätäçlik çekýän raýatlaryň aglabasynyň olary hakykatda satyn alyp biljekdigini kepillendirmeýär.

Meseleleri çözmegiň deregine — güýç edaralarynyň goşulyşmagy.

Döwlet tarapyndan arzanladylan bahalarda satylýan azyk önümleriniň söwdasy geçirilýän ýerlerde polisiýanyň we milli howpsuzlyk edaralarynyň işgärleriniň hereketleri baradaky habarlar aýratyn alada döredýär.

Ýerli ýaşaýjylaryň şaýatlyk etmegine görä, döwlet dükanlaryna arzan etiň, unuň ýa-da beýleki zerur önümleriň getirilendigi baradaky maglumat ýaýran badyna, dükanlaryň öňünde nobatlar emele gelýär.

Şeýle ýagdaýlarda hukuk goraýjy edaralaryň wekilleri bilen telefon arkaly aragatnaşyk saklaýan bolmagy mümkin diýlip çak edilýän satyjylar önümleriň gutarandygyny aýdyp, söwdanyň bes edilendigini habar berýärler.

Şondan soň azyk önümlerini satyn almak üçin garaşmagyny dowam etdirýän raýatlardan dükanlaryň çägini terk etmek talap edilýär.

Çeşmeleriň habar bermegine görä, hukuk goraýjy edaralaryň işgärleri dükanlaryň golaýynda, köçäniň garşysynda ýa-da şahsy awtoulaglarynda ýerleşip, alyjylara gözegçilik hem edýärler.

Köpçülikleýin tertibi üpjün etmäge we sarp edijileriň hukuklaryny goramaga ýardam bermegiň deregine, güýç edaralarynyň işgärleri, köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň we biziň şaýatlarymyzyň maglumatlaryna görä, nobatda duran raýatlary jübi telefonlaryna surata we wideo düşürýärler.

Bolup geçýän ýagdaýlary özleri surata düşürmäge synanyşýan ýa-da nobatda garaşýan wagty jübi telefonlaryny ulanýan adamlara aýratyn üns berilýär.

Ýerli ýaşaýjylaryň aýtmagyna görä, käbir alyjylar soňra etrap häkimliklerine ýa-da polisiýa bölümlerine çagyrylyp, sorag edilýär we olardan düşündiriş talap edilýär.

Şeýle tejribe hukuk goraýjy edaralaryň raýatlary goramak üçin däl-de, azyk ýetmezçiligi baradaky maglumatlaryň ýaýramagyna gözegçilik etmek we ilatyň nägileligini aç-açan beýan etmeginiň öňüni almak üçin ulanylýandygyny görkezip biler.

Daşoguz welaýaty: Ýaşaýjylar döwlet dükanlaryna telefon alyp gitmekden gorkýarlar.

Şuňa meňzeş habarlar Daşoguz welaýatynyň Akdepe etrabyndan, hususan-da Gorkut, Sazakly we Täzeoba geňeşlikleriniň ýaşaýjylaryndan hem gelip gowuşýar.

Ýerli ýaşaýjylaryň aýtmagyna görä, güýç edaralarynyň işgärleri bilen ýüzbe-ýüz gelmekden gorkmak adamlaryň öz hereketlerini meýletin çäklendirmegine getiripdir.

Dükanlara gitmezden ozal raýatlar jübi telefonlaryny öçürmegi ýa-da olary düýbünden öýlerinde goýup gitmegi makul bilýärler. Ýaşaýjylar şeýle çäreleri diňe güýç edaralarynyň wekilleri bilen bolup biläýjek dawa-jenjellerden gaça durmak maksady bilen görýändiklerini düşündirýärler.

Adamlar telefon ulanmagyň, nobatlary surata düşürmegiň ýa-da azyk önümleriniň ýoklugyny dokumentleşdirmegiň hukuk goraýjy edaralara çagyrylmagyna we soňraky basyşlara sebäp bolup biljekdiginden howatyrlanýarlar.

Netijede, raýatlar hakykatda azyk önümlerini satyn almak mümkinçiligi bilen güýç edaralarynyň ünsüni özlerine çekmek töwekgelçiliginiň arasynda saýlamaga mejbur bolýarlar.

Şeýle gorkynyň ýaýramagy şahsy durmuşyň eldegrilmesizligi, pikirini erkin beýan etmek hukugy we döwlet edaralarynyň esassyz gatyşmagyndan gorag hukugy bilen bagly çynlakaý soraglary ýüze çykarýar.

Ulgamlaýyn töwekgelçilikler: Azyk önümleriniň paýlanyşynda aç-açanlygyň we hasabatlylygyň ýoklugy.

Gelip gowuşýan habarlar özara baglanyşykly birnäçe meseläniň bardygyny görkezýär:

1. Oba ýerleriniň ýaşaýjylary üçin döwlet tarapyndan arzanladylan azyk önümleriniň elýeterliliginiň çäkliligi.

2. Azyk önümleriniň paýlanyşynda aç-açanlygyň ýoklugy we döwlet serişdeleriniň maksadalaýyk däl ulanylýandygy baradaky çaklamalar.

3. Ilatyň şikaýatlaryna seretmegiň we olary çözmegiň netijeli mehanizmleriniň ýoklugy.

4. Raýatlara gözegçilik etmek we zerur harytlaryň ýetmezçiligi baradaky maglumatlaryň köpçülige ýaýramagynyň öňüni almak üçin hukuk goraýjy edaralaryň ulanylmagy.

5. Raýatlary hukuk bozulmalaryny dokumentleşdirmekden, pikirini erkin beýan etmek hukugyny amala aşyrmakdan we öz hukuklaryny aç-açan goramakdan saklaýan gorky ýagdaýynyň döredilmegi.

Adam hukuklary boýunça Türkmen Helsinki Gaznasy.