Adam hukuklary boýunça Türkmen Helsinki Gaznasyna (THF) 2026-njy ýylyň 16-njy oktýabrynda geň galdyryjy ýagdaýlarda aradan çykan 38 ýaşly Awdeýew Artýom Borisowiçiň garyndaşlaryndan hat geldi.
"Doganmda WIÇ (AIW) bardy, ýöne ol Türkmenistanda resmi taýdan ykrar edilmeýär, munuň deregine oňa ýalan «tuberkulýoz» (gury agy) diagnozy goýuldy. Şol sebäpli Artýom WIÇ-e garşy bejergi almady. Şeýle hem onda sarkoidoz keseli bardy, muňa garşy ol meniň ABŞ-dan ugradan dermanlarymy (prednizolon we deksametazon) kabul edýärdi" diýip, onuň gyz dogany Ýuliýa Belowa ýagdaýy gürrüň berýär.
Ýaş ýigit ABŞ-daky ejesi bilen birleşmäge taýýarlyk görýärdi, resminamalary ýygnap, immigrasiýa wizasy üçin Aşgabatda resmi lukmançylyk barlagyndan geçmelidi.
"Ol Aşgabatda, N. Batyrow köçesiniň 58-nji jaýynda ýaşaýardy. Ol jaý çatrykda, uly ýer meýdanynda, gowy etrapda ýerleşýär, — diýip uýasy ýazýar. — Şol gün men Artýom bilen wideoaragatnaşyk arkaly gürleşdim, onuň keýpi gowydy, degişýärdi, nahar iýip, diwana gyşardy we birnäçe minutdan soň aradan çykdy. Gelen tiz kömek gullugy onuň tebigi sebäpler netijesinde duýdansyz ýogalandygyny wepaly etdi. Soňra lukmanlar ölüm sebäbini birnäçe gezek üýtgetdiler. Men munuň möhümdigini hasaplaýaryn".
Bu ýerde ýurtda eýýäm adaty zat hökmünde görülýän hukuk bozulmalarynyň zynjyry başlanýar. Birinjiden, gelen tiz kömek dilden "ýürek keseli" diýip mälim etdi. Maşgala agzalary panyny ýarmaga (autopsiýa) gurjakdyklaryny aýdanlaryndan soň, diagnoz "bagyr ragy bolmagy ähtimal" diýlip üýtgedildi. Ikinjiden, hakykaty gizlemek synanyşygy: häkimiýetler il başda jesedi ýarmakdan bütinleý ýüz öwürdiler, garyndaşlaryny gyssadylar we jesedi mümkin gader çalt jaýlamagy talap etdiler. Üçünjiden, garyndaşlaryna tiz kömek gullugynyň resmi ýazmaça hasabatlary (çagyryş kartlary) we morgdan kazyýet-lukmançylyk ekspertizasynyň resmi netijesi (autopsiýa protokoly) berilmeýär. Şeýle hem ölüm hakynda şahadatnama berilmedi we adam, aslynda, ölümi tassyklaýan resminamasyz jaýlandy.
Şeýlelikde, raýatlaryň maglumata erkin elýeterlilik hukugyny kepillendirýän Kanuny bozyp, degişli döwlet edaralary we lukmançylyk edaralary aradan çykanyň garyndaşlaryna örän wajyp resminamalary bermekden ýüz öwürdiler. Bu hereketler diňe bir konstitusion hukuklary bozman, eýsem maşgalanyň ýakyn adamynyň hakyky ölüm sebäbini bilmek mümkinçiliginden hem mahrum edýär.
"Men polisiýa wekilleri bilen iki gezek gürleşdim. Birinji gezek 16-njy oktýabrda, ikinji gezek bolsa 2026-njy ýylyň 17-nji oktýabrynda polisiýa bilen aýratyn wideojaň boldy. Jaň eden adam özüni tanyşdyrmady, resminamasyny görkezmedi, çenini ýa-da wezipesini aýtmady. Men onuň ýüzüni hem görmedim, sebäbi polisiýa işgäri yzygiderli ýüzüni sowup, gizlejek boldy" diýip, Ýuliýa gürrüň berýär. Çaklamalara görä, bular paýtagtyň Bagtyýarlyk etrap polisiýa bölüminiň işgärleridir. "Men şol wideojaňda autopsiýa edilmegini talap etdim. Emma polisiýa garyndaşlary jaýlamak işi bilen gyssaýardy we jesedi ýarmazlyga yrjak bolýardy".
Mundan başga-da, garyndaşlaryň ölümiň zorlukly häsiýetde (ähtimal zäherlenme) bolandygy barada esasly şübheleriniň bardygyna garamazdan, Türkmenistanyň hukuk goraýjy edaralary öz göni wezipelerini ýerine ýetirmekden boýun gaçyrýarlar. Häkimiýetler doly derejeli derňew işlerini başlatmakdan, barlag geçirmekden we jenaýat işini gozgamakdan ýüz öwürýärler. Bu barada Türkmenistanyň Baş prokuraturasyna şikaýat ugradyldy, Artýomyň garyndaşlary jogaba garaşýarlar.
Belläp geçmeli zat, soňky döwürde 58-nji hususy jaýy miras galdyrmak işleri alnyp barylýardy, sebäbi jaýyň eýesi, Artýomyň kakasy, birki ýyl mundan ozal ýogalypdy. Bu işler bilen rieltorlar meşgullanýardy, olar Artýomyň ölüminden soň "şol bada ýitrim boldular, jaňlara jogap bermeýärler, iş ýerlerinde ýok" diýip, garyndaşlary aýdýarlar. "Mundan başga-da, goňşular Artemyň ölüminden soň şol bada jaýyň ýanyna gulluk ulagynda maýor çenli bir adamyň gelip, jaýy surata düşürendigini gördüler. Munuň näme üçindigi nämälim, maşgala hiç zat aýdylmady".
Hukuk döwletinde güýç gurluşlary derňew işlerini başlatmalydiler.
"Artýomyň ýaşan jaýy örän amatly ýerde — paýtagtyň merkezinde, tsirkiň golaýynda ýerleşýär. Näme üçindir gysga wagtyň içinde şol jaýda ýaşan dördüsi hem yzly-yzyna aradan çykdy: entek ýaş Artem, onuň 30 ýaşly söýgüli gyzy Ýelena we biziň iki sany garry garyndaşymyz. Şol sebäpli, haýsydyr bir güyçli güýjüň biziň jaýymyzyň ýerine göz dikendigi barada esasly şübheler bar" diýip, Ýuliýa Belowa THG-ä habar berdi.
Adam haklary boýunça Türkmen Helsinki Gaznasy
